Οι θεραπευτικές κοινότητες και η απεξάρτηση από τα ναρκωτικά

του Γιώργου Καραμπελιά

Η εμπειρία των θεραπευτικών κοινοτήτων αποτελεί μέχρι σήμερα την πιο ολοκληρωμένη και συγκροτημένη απόπειρα να υπάρξει μια απάντηση στο πρόβλημα της απεξάρτησης από τα ναρκωτικά. Η πρακτική των θεραπευτικών κοινοτήτων, ακριβώς γιατί δεν στοχεύουν στην πρόσκαιρη σωματική αποτοξίνωση, αλλά στη θεμελίωση μιας ριζικά νέας χαρακτηροδομής που θα επιτρέψει στο άτομο να ξεπεράσει την τάση του να καταφεύγει στους τεχνητούς παραδείσους των ναρκωτικών, είναι υποχρεωμένη να ξεφεύγει από τα στενά θεραπευτικά πλαίσια και να μεταβληθεί σε μια ‘’κριτική θεωρία’’ για το σύνολο της κοινωνίας.

Θεραπευτική κοινότητα

Μελετώντας την εμπειρία των θεραπευτικών κοινοτήτων, δεν πρέπει να ξεχνάμε δύο στοιχεία: ότι στοχεύουν στη θεραπεία κάποιων ανθρώπων, και ταυτόχρονα αποτελούν κοινότητα. Αν τις θεωρήσουμε ταυτόσημες με οποιοδήποτε άλλο θεραπευτικό ίδρυμα, τότε θα μας ξενίσουν οι πρακτικές που εφαρμόζονται, όπως η μεταβολή των ίδιων των ‘’ασθενών’’ σε ‘’θεραπευτές’’ ή το στοιχείο της ιδεολογικής ταύτισης και συμμετοχής. Η αυτοθεραπεία στηρίζεται ακριβώς στο ‘’κοινοβιακό’’ χαρακτήρα της εμπειρίας, χωρίς αυτόν θα ήταν αδιανόητη. Αν αντίστροφα, ξεχάσουμε τον θεραπευτικό χαρακτήρα των κοινοτήτων, πάλι θα έχουμε πέσει έξω. Ένας μεγάλος αριθμός από τα μέλη της κοινότητας συχνά έρχονται κατευθείαν από τη φυλακή και η κοινότητα αποτελεί συχνά ένα καταφύγιο για αυτούς. Στην κοινότητα καταφεύγουν τοξικομανείς με στόχο να θεραπευτούν και όχι κοινωνικοί μεταρρυθμιστές ή επαναστάτες. Η φιλοσοφία αυτών των ανθρώπων αλλάζει μέσα στη κοινότητα. Στη σύνθεση αυτών των δύο χαρακτηριστικών έγκειται ο πρωτοποριακός χαρακτήρας και η ριζοσπαστικότητα του εγχειρήματος: Θέλοντας να θεραπεύσει τοξικομανείς μεταβάλλει την ιδεολογία και την πρακτική τους. Αυτό συνήθως ξεχνούν όσοι κριτικάρουν την εμπειρία των θεραπευτικών κοινοτήτων : παραβλέπουν τον θεραπευτικό χαρακτήρα τους και βγάζουν εύκολους λόγους για την ισότητα, την απόρριψη της ιεραρχίας κ. λπ. Όμως το χαρακτηριστικό των θεραπευτικών κοινοτήτων δεν είναι απλώς η ιεραρχία, αλλά η εναλλαγή των ρόλων και των λειτουργιών.

Ιεραρχία και εναλλαγή

Στις θεραπευτικές κοινότητες ο τοξικομανής περνάει από ένα κόσμο γενικευμένης ανευθυνότητας σε έναν κόσμο αυξημένης ευθύνης. Το σοκ είναι τεράστιο. Αν τα πράγματα έμεναν εκεί θα μπορούσαμε απλώς να μιλήσουμε για ένα ιεραρχικό μοντέλο. Υπάρχουν όμως κάποια στοιχεία που ανατρέπουν ή μετριάζουν αυτή την ιεραρχία Κατ ‘ αρχήν είναι το στοιχείο της αγάπης και του έντονου συναισθηματισμού που διαπερνά τη σχέση όλων των μελλών της κοινότητας. Παρά πέρα είναι ο λόγος των αντιπαραθετικών ομάδων, όπου όλοι, άσχετα από ιεραρχική θέση, είναι όχι μόνο ελεύθεροι αλλά σχεδόν υποχρεωμένοι να εκφράσουν τα αληθινά τους συναισθήματα, δηλαδή παράλληλα με την πειθαρχία την ώρα της δουλειάς υπάρχει και η ελεύθερη κριτική. Και κυρίως το θεμέλιο και η εγγύηση όλων αυτών είναι η εναλλαγή. Οι ίδιοι οι πρώην τοξικομανείς ανεβαίνουν ‘’ιεραρχικά’’, μεταβάλλονται τελικά σε διοικητικό προσωπικό και υπεύθυνους. Αυτό το θέμα της ιεραρχίας και της εναλλαγής των ρόλων, αποτελεί ένα από τα κυρίαρχα ζητήματα του σύγχρονου προβληματισμού, σε όλους τους τομείς της κοινωνικής σκέψης. Υπάρχουν δύο ακραία κοινωνικά πρότυπα τα οποία φαίνονται να αντιπαρατίθενται, ένα πρότυπο ιεραρχικό, με μοντέλο στρατό, το ταιηλορικό εργοστάσιο και η παραδοσιακή φυλακή, όπου η ιεραρχία είναι αυστηρή, αδιατάρακτη και αδιαφανής, και ένα άλλο, ουτοπικό και οραματικό κοινωνικό πρότυπο, όπου δεν υπάρχει καμία ιεραρχία και είναι όλοι ίσοι σε όλα τα επίπεδα. Το ζήτημα της κατάργησης κάθε ιεραρχίας αποτέλεσε μία από τις βασικές ιδεολογικές συνιστώσες της αντιαυταρχικής επανάστασης του 1968. Ο αντιαυταρχικός προβληματισμός αγκάλιασε τομείς όπως η εκπαίδευση, η ψυχιατρική, τα σωφρονιστικά ιδρύματα κ. λπ. Το πρότυπο, που αποτέλεσε αντικείμενο προβληματισμού και πειραματισμού, ήταν εκείνο της ‘’ελεύθερης’’ αντί-αυταρχικής και ισότιμης κοινότητας, όπου μαθητές και δάσκαλοι, γιατροί και ασθενείς, κρατούμενοι και φύλακες συνδιαμορφώνουν ισότιμα τα πάντα χωρίς ιεραρχικές διαφοροποιήσεις. Αυτό το πείραμα στις πιο ακραίες αντιιεραρχικές του εκφάνσεις, απέτυχε παταγωδώς. Και αυτό γιατί προσπαθούσε να θεμελιώσει μια ισότητα εκεί που δεν υπάρχει. Το σχήμα το οποίο αποδείχτηκε πολύ πιο βιώσιμο υπήρξε εκείνο της εναλλαγής των ρόλων, και του συγκερασμού ιεραρχίας σε ένα επίπεδο και ισότιμης συμμετοχής σε άλλο. Η εμπειρία των θεραπευτικών κοινοτήτων που εγκαινιάστηκαν με το Σύνανον, το 1958, ήδη από την αρχή κατένεινε σε αυτό το ‘’μεικτό μοντέλο’’ , συνδυασμός δηλαδή μιας ιεραρχικής δομής με την εναλλαγή των ρόλων και την πλήρη ισοτιμία στις αντιπαραθετικές ομάδες. Έτσι μέσα από μια διαδικασία μετασχηματισμού και εναλλαγής ο τοξικομανής μπορεί σε ένα δοσμένο χρονικό διάστημα να μεταβληθεί ακόμα και διευθυντής της κοινότητας. Δεν πρέπει εξάλλου να ξεχνάμε ότι ο Ντείτς, ο ιδρυτής του Daytop, της σημαντικότερης θεραπευτικής κοινότητας στην Αμερική, καθώς και αρκετοί άλλοι θεραπευτές και διευθυντές κοινοτήτων στην Ελλάδα, υπήρξαν οι ίδιοι τοξικομανείς και μέλη θεραπευτικών κοινοτήτων.

Φιλελευθερισμός και εναλλακτικότητα

Προσεγγίζουμε έτσι ένα γενικότερο πρόβλημα που αφορά την αντιμετώπιση των ναρκωτικών και της αποτοξίνωσης. Μπροστά στο αυξανόμενο κύμα των τοξικομανών, μεγαλώνει ο αριθμός εκείνων που στα πλαίσια της αναζήτησης μιας λύσης είναι διατεθειμένοι να υιοθετήσουν ‘’φιλελεύθερη’’ λύση στο πρόβλημα : δεδομένου ότι ο αριθμός των τοξικομανών δεν μπορεί να μειωθεί και δεδομένου ότι το κόστος της καταπολέμησης της εγκληματικότητας γίνεται όλο και πιο δυσβάστακτο –ξεπερνάει τα είκοσι δισεκατομμύρια δολάρια στην Αμερική- προτείνεται είτε εκτός από την αποποινικοποίηση της χρήσης ακόμα και η πλήρης απελευθέρωση της χρήσης. Έτσι ο γνωστός θιασώτης του οικονομικού φιλελευθερισμού και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ οικονομίας, Μίλτον Φρήντμαν, με βάση τη λογική του κόστους, καλούσε τον Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών να αφήσει ελεύθερη τη χρήση των ναρκωτικών, πράγμα που θα σπάσει το κύκλωμα του παράνομου εμπορίου, όπως είχε γίνει με την άρση της ποτοαπαγόρευσης στον μεσοπόλεμο. Από μια άλλη σκοπιά ένα μεγάλο κομμάτι της ευρωπαϊκής αριστεράς υποστηρίζει μια παρόμοια λύση, όχι σύμφωνα με τη λογική του κόστους, αλλά για να ανακουφιστούν οι ίδιοι οι τοξικομανείς, που διαφορετικά οδηγούνται στην εγκληματικότητα και στον κοινωνικό υποβιβασμό. Αυτή η πρόταση υποστηρίζει τη χορήγηση ηρωίνης ή υποκατάστατου, μεθαδόνης, στα νοσοκομεία και στις φυλακές για τους αναγνωρισμένους τοξικομανείς. Αυτή η άποψη βέβαια παρουσιάζει ορισμένα πολύ βασικά κενά : αρχικά έρχεται να απαντήσει διορθωτικά στο πρόβλημα, με αποδοχή της εξάρτησης και θέλει απλώς να βελτιώσει τη θέση των εξαρτημένων, χωρίς να παρεμβαίνει στο ίδιο το ζήτημα της εξάρτησης. Κατά δεύτερο λόγο αποτελεί μάλλον απάντηση στην εξάρτηση από την ηρωίνη, και καθόλου στη κοκαΐνη ή στα συνθετικά ναρκωτικά που κυριαρχούν ήδη στην Αμερική και επεκτείνονται και στην Ευρώπη. Αντίθετα, η λογική των θεραπευτικών κοινοτήτων ξεκινάει από μια άλλη αφετηρία, την ανάγκη μετασχηματισμού του ανθρώπου-χρήστη και εν τέλει της ίδιας της κοινωνίας που τον σπρώχνει στην εξάρτηση. Η σκοπιά των κοινοτήτων είναι σκοπιά θεραπείας και μάλιστα ριζικής, ενώ αντίστροφα η αντιαπαγορευτική σκοπιά είναι εκείνη της αναζήτησης μιας προσαρμογής με το μικρότερο κόστος στην υπάρχουσα τάξη πραγμάτων ή, στην καλύτερη περίπτωση, μιας βελτίωσης των όρων ζωής των τοξικομανών, χωρίς απεξάρτηση.

* Ο Γ. Καραμπελιάς, συγγραφέας και εκδότης,χρημάτισε εκπαιδευτής στις ελληνικές θεραπευτικές κοινότητες και για ένα χρόνο διευθυντής εκπαίδευσης του ΚΕΘΕΑ.

Από την περιοδική έκδοση «Οιονεί κρατούμενος»

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: