Διαπολιτισμική προσέγγιση της ψυχικής υγείας

Η ψυχική ασθένεια ή η «τρέλα» αναγνωρίζονται παγκοσμίως. Ο πολιτισμός, όμως, επηρεάζει την έκφανση και την έννοια που θα προσδώσουν τα άτομα οι οικογένειες και τα μέλη της κοινότητας σε τέτοιου είδους περιστατικά. Σε κάποιον πολιτισμό η ψυχική ασθένεια μπορεί να ερμηνευθεί σαν αποτέλεσμα δαιμονικών επιρροών ή μαγείας, που απαιτεί θρησκευτική – τελετουργική ίαση. Σε κάποιο άλλο πολιτισμικό πλαίσιο, μπορεί να ερμηνευθεί ως αποτέλεσμα γενετικής ασθένειας, που απαιτεί συγκεκριμένη φαρμακοθεραπεία.

Εκεί όπου οι διαφορετικοί πολιτισμοί έχουν αποκκλίνοντα εννοιοδοτικά συστήματα, τι θεωρείται σύμπτωμα και τι υποδηλώνουν τα  συμπτώματα; Οι υπηρεσίες ψυχική υγείας μπορούν να ανταπεξέλθουν στους ποικίλους ορισμούς του «προβλήματος» και της «θεραπείας»;

Ένας στους τριάντα πέντε ανθρώπους στον κόσμο είναι μετανάστης ή πρόσφυγας, 3% του συνολικού πληθυσμού, και ουσιαστικά σε κάθε χώρα συνυπάρχουν διαφορετικές γλώσσες, πεποιθήσεις και κουλτούρες. Σ’ αυτό το πλαίσιο, η προαγωγή της ψυχικής υγείας προϋποθέτει την ενσωμάτωση της διαπολιτισμικής διάστασης στις υπηρεσίες και τα προγράμματα ψυχικής υγείας.

Η πολιτισμική κουλτούρα επηρεάζει διάφορες διαστάσεις της ψυχικής υγείας, συμπεριλαμβανομένων του πώς τα άτομα μίας συγκεκριμένης πολιτισμικής ταυτότητας εκδηλώνουν και διαχειρίζονται τα συμπτώματά τους, το οικογενειακό και κοινοτικό υποστηρικτικό τους δίκτυο και την αυτοδιάθεσή τους στη θεραπεία. Παρομοίως, η πολιτισμική ταυτότητα του θεράποντα και του γενικότερου συστήματος υπηρεσιών ψυχικής υγείας επηρεάζουν τη διάγνωση, τη θεραπεία και την παροχή υπηρεσιών. Οι πολιτισμικές και κοινωνικές επιρροές δεν είναι οι μόνοι καθοριστικοί παράγοντες της ψυχικής ασθένειας και των μοντέλων υπηρεσιών, αλλά, αναμφισβήτητα, έχουν ιδιαίτερα βαρύνουσα σημασία.

Υπολογίζεται πως ο αριθμός των προσφύγων ανέρχεται στα 18 εκατομμύρια παγκοσμίως, εκ των οποίων περίπου 5 εκατομμύρια άτομα παρουσιάζουν χρόνιες ψυχικές διαταραχές ή έχουν υποστεί σοβαρά ψυχοτραυματικά γεγονότα, τα οποία χρήζουν εξειδικευμένης ψυχιατρικής φροντίδας. Άλλα 5 εκατομμύρια προσφύγων υποφέρουν από ψυχοκοινωνικές δυσλειτουργίες, οι οποίες επηρεάζουν όχι μόνο τις ζωές τους αλλά και τις κοινότητές τους. Η εναπομένουσα πλειοψηφία αντιμετωπίζει τη θλίψη και την εξάντληση.

Η Αγκόλα, το Αφγανιστάν, η Σομαλία, η Ρουάντα, η Σιέρα Λεόνε, το Κόσσοβο, η Τσετσενία είναι κάποια από τα παραδείγματα της παρατεταμένης ανθρώπινης αποσταθεροποίησης και των ψυχοκοινωνικών δυσλειτουργιών που προκαλούνται από τα τραυματικά γεγονότα. Οι επιπτώσεις τους παραμένουν και αποτυπώνονται στην προσωπική και συλλογική μνήμη πολύ μετά από τις ειρηνευτικές συμφωνίες και τους επαναπατρισμούς. Τραυματικές εμπειρίες, όπως οι φόνοι, τα βασανιστήρια, η σεξουαλική βία, η κράτηση, η απώλεια των αγαθών και ο ξεριζωμός , έχουν επίδραση στις συμπεριφορές και τις νοοτροπίες γενιών προσφύγων. Η ζωή σε υπερπλήρη κέντρα υποδοχής, οι στερήσεις, η αβεβαιότητα για το μέλλον, η αποκοπή από την κοινότητα και το υποστηρικτικό δίκτυο οδηγούν σε ψυχοκοινωνικές δυσλειτουργίες και τον κοινωνικό αποκλεισμό.

Στο παρελθόν το ενδιαφέρον είχε εστιαστεί στους θανάτους και στις σωματικές ασθένειες και τραύματα που επέφεραν οι πόλεμοι και οι καταστροφές. Πλέον, αναδεικνύονται όλο και περισσότερο οι ψυχοκοινωνικές και ψυχικές επιπτώσεις. Αυτές οι επιπτώσεις δεν είναι πάντα βραχύβιες, κάποιες διαρκούν μια ζωή και κάποιες μπορεί να έχουν αντίκτυπο στα παιδιά των πληγέντων. Παρ’ όλα αυτά, μέσα σε όλες αυτές τις αρνητικές εμπειρίες ενυπάρχουν θετικά σημάδια. Οι πρόσφυγες και οι αιτούντες άσυλο δεν πρέπει να θεωρούνται ως αδύναμοι άνθρωποι, που εξαρτώνται αποκλειστικά στη βοήθεια που θα τους παρασχεθεί. Είναι πολύ συχνά άτομα με ισχυρή θέληση και αποφασιστικότητα για την επιβίωση, κάτι που ουσιαστικά αποτελεί το λόγο που έγιναν πρόσφυγες. Οι παροχείς υπηρεσιών σε πρόσφυγες θα πρέπει να διακρίνουν αυτό το ισχυρό γνώρισμα και να υποστηρίξουν την ανάπτυξη και ωρίμανσή του.

Διαπολιτισμική ψυχιατρική: κατανόηση της διάστασης της κουλτούρας

Η διαπολιτισμική (ή συγκριτική) ψυχιατρική αναπτύχθηκε, αφενός, ως μελέτη των σχέσεων ανάμεσα στην ψυχική διαταραχή, τις ψυχολογικές ιδιαιτερότητες και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των λαών, της κουλτούρας και της κοινωνίας, μέσα στην οποία αναδύεται η διαταραχή και, αφετέρου, των αλληλεπιδράσεων ανάμεσα σε διάφορους παράγοντες που πηγάζουν από αυτά τα δεδομένα.

Η αξιοποίηση της διαπολιτισμικής ψυχιατρικής και η πρακτική εφαρμογή των ευρημάτων της στην παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε μετανάστες και πρόσφυγες, αλλά και γενικότερα σε εθνικές ομάδες διαφορετικές από αυτήν στην οποία «ανήκει» ο επαγγελματίας ψυχικής υγείας, καθίστανται επιβεβλημένα στοιχεία μίας ορθολογικής χρήσης των γνώσεων και των εμπειριών του. Χωρίς μία προσέγγιση αυτής της διάστασης, ο επαγγελματίας ψυχικής υγείας που δουλεύει περιορισμένα στο πλαίσιο «μιας μοναδικής κουλτούρας και κοινωνίας», με εργαλεία που έχουν αποκλειστικά προέλθει από αυτό το συγκεκριμένο πλαίσιο κουλτούρας, θα χάσει και θα προσπεράσει μια σειρά από παράγοντες εξαιρετικής σημασίας, γεγονός που κινδυνεύει να τον οδηγήσει σε σφάλματα.

Οι διαδρομές προς την αναζήτηση βοήθειας και φροντίδας εξαρτώνται από έναν αριθμό παραγόντων που περιλαμβάνουν, εκτός από την κουλτούρα, την πρόσβαση στις υπηρεσίες, την ύπαρξη ή τη διαθεσιμότητα υπηρεσιών, καθώς και τρόπους επικοινωνίας τέτοιους που να κάνουν ικανούς τους χρήστες, τις οικογένειές τους και αυτούς γενικότερα που τους φροντίζουν, να κατανοούν τους στόχους, τα μέσα και τις διαδικασίες των υπηρεσιών και των θεραπευτικών προτάσεων και μεθόδων.

Προκειμένου να είναι κανείς σε θέση να αναγνωρίζει την ψυχοπαθολογία, πρέπει να γνωρίσει τους ορισμούς του κανονικού και του μη κανονικού στην κοινωνία από την οποία προέρχεται το άτομο. Γιατί αυτό που γίνεται αποδεκτό και θεωρείται ως κανονικό και ως μη κανονικό μέσα σε μία κοινότητα είναι που επιτρέπει στους ειδικούς να φθάνουν σε μία συμφωνία περί «κανονικότητας».

Η κουλτούρα έχει μία «παθοπλαστική» επίδραση πάνω στην ψυχοπαθολογία. Για παράδειγμα, τα παραληρήματα και τα περιεχόμενα των ψευδαισθήσεων μπορούν να τροποποιούνται σύμφωνα με τις επικρατούσες πολιτισμικές και κοινωνικές νόρμες. Για παράδειγμα, είναι γνωστό ότι το περιεχόμενο των διωκτικών παραληρημάτων (οι διωκτικοί μηχανισμοί κ.λπ) αλλάζουν στη διάρκεια του χρόνου ανάλογα με τις επικρατούσες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες. Η κουλτούρα, όπως και οι διάφοροι κοινωνικοί παράγοντες, μπορεί να επηρεάσει την ψυχοπαθολογία στο σύνολό της, τα συμπτώματα όπως αυτά εμφανίζονται στο άτομο, αλλά και την ίδια την επικράτηση διαφόρων διαταραχών.

Τα νοσολογικά συστήματα που χρησιμοποιεί η δυτική ψυχιατρική είναι ευρωκεντρικά (ή αμερικανοκεντρικά) και εκπαιδεύουν τους λειτουργούς να θεωρούν ότι οι ψυχικές διαταραχές που συναντούν στους δυτικούς ασθενείς, εμφανίζονται με ακριβώς τον ίδιο τρόπο στους μη δυτικούς και γενικότερα στους λαούς που δεν είναι φορείς της δυτικοευρωπαϊκής ή αγγλοσαξονικής κουλτούρας. Επ’ αυτού, για παράδειγμα, έχει αποδειχθεί ότι η ιδιαιτέρως συχνή διάγνωση της σχιζοφρένειας για άτομα αφρικανικής καταγωγής (και ιδιαιτέρως μαύρους) θα μπορούσε να είναι το αποτέλεσμα μιας διαγνωστικής ετικέτας σε μια δυσφορία μη ειδικού χαρακτήρα ή σε διάφορες συναισθηματικές καταστάσεις. [Βhugra & Bhui, 2001]

Σύμφωνα με μία άλλη μελέτη στη Βρετανία [Littlewood & Lipsedge, 1982] οι διαγνώσεις της σχιζοφρένειας, όταν γίνονται για ομάδες μεταναστών «συχνά μάλλον μεταφέρουν την έλλειψη κατανόησης των γιατρών, παρά την παρουσία παθογνωμονικών συμπτωμάτων, με τα οποία αυτή η αντίδραση αναγνωρίζεται από τους βρετανούς ψυχιάτρους. Οι ασθενείς φαίνεται ότι θεωρούνται ακατανόητοι λόγω του πολιτισμικού τους περιβάλλοντος». Αυτό που τονίζεται εδώ είναι ο σημαντικός ρόλος των αντιλήψεών μας για το παράλογο στις κρίσεις που κάνουμε για την τρέλα. Σύμφωνα με αυτό, αν ο γιατρός ενδιαφερθεί να γνωρίσει την κουλτούρα του άλλου και την προσωπική του εμπειρία, είναι δυνατό να κατανοήσει πολλά από αυτά που, διαφορετικά θα φαίνονται σαν ανεξήγητος παραλογισμός. Αυτό δε σημαίνει πως αμφισβητείται η ανάγκη διάγνωσης. Απλά, επικεντρώνει στους όρους και τις προϋποθέσεις της «λανθασμένης» διάγνωσης. Η διάγνωση της σχιζοφρένειας διατηρείται για εκείνους τους ανθρώπους που, ύστερα από όλες τις προσπάθειες κατά τις οποίες ελήφθησαν υπόψη οι φυλετικοί, πολιτισμικοί κ.λπ. παράγοντες, εξακολουθούν να μη γίνονται κατανοητοί. Εξακολουθεί, δηλαδή, να γίνεται αποδεκτό ως ένα από τα κριτήρια για τη διάγνωση της σχιζοφρένειας η κατανόηση, που έχει ή δεν έχει ένας παρατηρητής της συμπεριφοράς ενός άλλου ατόμου.

Γενικά δεδομένα παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας στον πληθυσμό των προσφύγων

Ενώ οι γενικεύσεις για τον προσφυγικό πληθυσμό είναι ιδιαίτερα δύσκολες και μάλλον πρέπει να αποφεύγονται, τα παρακάτω δεδομένα μπορούν να θεωρηθούν ένας βασικός οδηγός για την κατανόηση των προκλήσεων που ενέχει η παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε ένα διαπολιτισμικό πλαίσιο.

  • Τα προβλήματα ψυχικής υγείας μπορεί να παρουσιάζονται ως σωματικά προβλήματα, πονοκέφαλοι, στομαχόπονοι κ.τ.λ. Θα πρέπει να υπάρχει μία ολιστική προσέγγιση της υγείας, πέρα από το σωματικό επίπεδο, ενσωματώνοντας σ’ αυτήν τις πολιτισμικές και θρησκευτικές αξίες του ασθενούς.
  • Η κουλτούρα είναι τόσο πηγή όσο και φραγμός, δίνει μία αίσθηση του «ανήκειν».  Η κουλτούρα δεν είναι μόνο μία «κόλλα» που κρατά μία ομάδα ενωμένη, αλλά μπορεί επίσης να είναι ένας στρεσογόνος παράγοντας στην προσπάθεια προσαρμογής στο καινούριο περιβάλλον χωρίς να χαθεί η ταυτότητα ή η αίσθηση της προσωπικής αξίας.
  • Υπάρχουν πολλά να μάθουμε από τους μετανάστες και τους πρόσφυγες, υπάρχουν πάντα διαφορετικοί και καλύτεροι τρόποι θεώρησης της ζωής. Ας έχουμε υπόψη μας ότι πολλοί πρόσφυγες μπορεί να αποτελούσαν μέλη των υψηλών τάξεων στη χώρα καταγωγής τους και είναι πιθανό να έχασαν τα πάντα εκτός από την αξιοπρέπειά τους και την πίστη τους.
  • Υπάρχει πάντα η ανάγκη για περισσότερους επαγγελματίες ψυχικής υγείας διαφόρων πολιτισμών. Δεν υπάρχουν πολλοί διαπολιτισμικοί επαγγελματίες ψυχικής υγείας.
  • Η διερμηνεία είναι εξαιρετικής σημασίας και αποτελεί μία πρόκληση.
  • Η κουλτούρα προσφέρει προστασία αλλά μπορεί να περιοριστική για το άτομο.
  • Η επίτευξη της προσαρμογής είναι ιδιαίτερα σημαντικός παράγοντας για την ψυχική υγεία του πρόσφυγα.
  • Η κουλτούρα διαφέρει αναφορικά με τις αντιλήψεις τους για το ρόλο των ανδρών και των γυναικών, των παιδιών και των γονέων. Η δύναμη μέσα στην οικογένεια μπορεί να είναι τελείως διαφορετική. Τα παιδιά γενικά μαθαίνουν τη νέα γλώσσα γρηγορότερα από τους γονείς τους και αυτό συχνά προκαλεί μία αντιστροφή των ρόλων στην οικογένεια, όπου τα παιδιά έχουν τη δύναμη. Οι γάμοι μπορεί να διαταράσσονται εξαιτίας της αντιστροφής των ρόλων, ιδιαίτερα όταν οι γυναίκες πρέπει να εργαστούν εκτός σπιτιού.
  • Η αντίληψη του χρόνου μπορεί να διαφέρει στους πολιτισμούς. Τα άτομα από ατομικιστικές κουλτούρες βάζουν στόχους και επικεντρώνονται στο μέλλον. Άτομα άλλων πολιτισμών δίνουν περισσότερη βαρύτητα στο παρελθόν, υμνώντας τους προγόνους τους. Υπάρχουν άλλοι που επικεντρώνονται στο παρόν αφού δε γνωρίζουν αν θα έχουν μέλλον ή όχι.
  • Το δυτικό μοντέλο τονίζει τη σπουδαιότητα της αυτονομίας του ασθενούς και το δικαίωμα του «να γνωρίζει» τη διάγνωσή του και τις θεραπευτικές εναλλακτικές δυνατότητες. Αυτό δεν ισχύει σε όλα τα πολιτισμικά πλαίσια και έρχεται σε αντίθεση με κυριαρχούσες πεποιθήσεις πολλών κοινωνιών. Σε κάποιες η οικογένεια είναι αυτή που πρέπει πρώτη να μάθει για τα προβλήματα υγείας του μέλους της και είναι η οικογένεια που αποφασίζει τι από αυτά θα κάνει γνωστό στον ασθενή.
  • Το στίγμα της ψυχικής υγείας είναι πολύ μεγαλύτερο σε κάποιες κουλτούρες. Στα πλαίσια κάποιων πολιτισμών, το να απευθυνθεί κάποιος σε έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας είναι ένδειξη αδυναμίας και δημιουργεί αισθήματα ντροπής.
  • Άτομα που ανήκουν σε συγκεκριμένα πολιτισμικά πλαίσια δύσκολα εμπιστεύονται άτομα εκτός αυτών. Είναι σημαντικό να εδραιωθεί μία σχέση εμπιστοσύνης πριν τη διεξαγωγή των ερωτήσεων αναφορικά με την ψυχική υγεία.
  • Η ολιστική προσέγγιση είναι ιδιαιτέρως σημαντική όταν δουλεύεις με πρόσφυγες.
  • Σε κάποιους πολιτισμούς, η βλεμματική επαφή είναι σημάδι ασέβειας, ενώ στις δυτικές κουλτούρες μπορεί να εκληφθεί ως σημάδι κατάθλιψης. Μία μουσουλμάνα μιλώντας με έναν άνδρα επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να αποφύγει τη βλεμματική επαφή υπό το φόβο της σεξουαλικής απρέπειας. Ένας ασθενής από τη φυλή των Navajo μπορεί να αποφεύγει την οπτική επαφή για να αποτρέψει την απώλεια ή την κλοπή της ψυχής του.
  • Κάποιοι πολιτισμοί αντιτίθενται στις σωματικές επαφές με άτομα άλλων πολιτισμών.
  • Είναι σημαντική η επικοινωνία με την ίδια ορολογία, η διασφάλιση ότι υπάρχει συνεννόηση και κατανόηση μεταξύ των ατόμων.
  • Οι παραδοσιακοί θεραπευτές της πατρίδας των προσφύγων μπορούν να βοηθήσουν την πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας σε ένα αποδεκτό και εποικοδομητικό πολιτισμικά πλαίσιο. Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας και οι  παραδοσιακοί θεραπευτές μπορούν να γεφυρώσουν το χάσμα των πολιτισμών και να καταστήσουν ομαλότερη την προσαρμογή.
  • Αισθητηριακά και οπτικά στοιχεία μπορεί να πυροδοτήσουν το τραύμα και είναι σημαντικό να υπολογιστούν αυτές οι πιθανότητες στην επικοινωνία με πρόσφυγες.

Γενικές οδηγίες για επαγγελματίες ψυχικής υγείας που προσεγγίζουν άτομα με διαφορετικές κουλτούρες

Η προσέγγιση των προσφύγων και γενικότερα των ατόμων από διαφορετικούς πολιτισμούς και με διαφορετικές κουλτούρες συνίσταται σε βασικές κατευθυντήριες γραμμές.

  • Βρες τα κατάλληλα μέσα χαιρετισμού ανδρών, γυναικών και παιδιών με βάση την κουλτούρα του πρόσφυγα.  Οι σταθερές χειραψίες μπορούν να θεωρηθούν ειλικρινείς σε κάποιους πολιτισμούς αλλά μπορούν να θεωρηθούν επιθετικές σε κάποιους άλλους. Μια ευγενής χειραψία, με βάση τα δυτικά πρότυπα, μπορεί να εκληφθεί ως μία ειρηνική χειρονομία ή αντίθετα ως έλλειψη ενδιαφέροντος. Σε πολλούς πολιτισμούς, οι χειραψίες μεταξύ ατόμων διαφορετικού φύλου δεν είναι αποδεκτές.
  • Μάθε τα ονόματα της συγκεκριμένης κουλτούρας για τις     συναισθηματικές διαταραχές και τις ψυχικές ασθένειες. Πολλές κουλτούρες εντάσσουν την ψυχική ασθένεια σε ένα πνευματικό ή θρησκευτικό πλαίσιο. Οι θρησκευτικοί ή παραδοσιακοί θεραπευτές χρησιμοποιούν συγκεκριμένους όρους για αυτές τις καταστάσεις και είναι χρήσιμο να χρησιμοποιείς τους ίδιους.
  • Χρησιμοποίησε άμεσες και απλές φράσεις, που είναι εύκολα κατανοητές, όταν θέτεις ερωτήματα σε πρόσφυγες για πιθανές ψυχικές ασθένειες, όπως «Ακούς φωνές που οι άλλοι άνθρωποι δεν μπορούν να ακούσουν;»
  • Διαβεβαίωσε τα άτομα ότι δε θα πεις σε κανένα τίποτα από όσα λένε χωρίς την έγκρισή τους. Το σύνολο της συνεδρίας επιβάλλεται να παραμένει απόρρητο, εκτός να θεωρείς ότι σχεδιάζει το άτομο να κάνει κακό στον εαυτό τους ή σε άλλους.
  • Όταν προσεγγίζεις άτομα διαφορετικών πολιτισμών είναι ιδιαιτέρως  βοηθητικό να ενημερωθείς όσο το δυνατόν καλύτερα για τη χώρα της καταγωγής τους, τις πολιτισμικές και παραδοσιακές αξίες, τη δομή της οικογένειας και την κατάλληλη συμπεριφορά προς τα μέλη συγκεκριμένων εθνοτικών ομάδων. Παρ’ όλα αυτά, είναι σημαντικό να μην ξεχνάς ότι κάθε άτομο είναι μοναδικό και να αποφεύγεις τις στερεοτυπικές αντιλήψεις για τα άτομα του ίδιου πολιτισμού.
  • Ο διερμηνείς-πολιτισμικοί διαμεσολαβητές πρέπει να είναι κατάλληλα εκπαιδευμένοι, να τηρούν τη δεοντολογία για το απόρρητο, και θα πρέπει να προσπαθούν να χτίσουν μία σχέση αμοιβαίας εμπιστοσύνης. Δε θα πρέπει ο ίδιος ο πρόσφυγας να έχει μεριμνήσει για την ύπαρξη διερμηνέα, ιδιαίτερα για θέματα ψυχικής υγείας τα οποία είναι ευαίσθητα και απαιτούν ένα υψηλό επίπεδο εμπιστευτικότητας.
  • Σε κάποιες κουλτούρες τα συμπτώματα προβλημάτων ψυχικής υγείας περιγράφονται με όρους σωματικών προβλημάτων. Είναι σημαντικό να αντιληφθείς τη συμπτωματολογία πέρα από τον τρόπο με τον οποίο περιγράφεται.
  • Διαμόρφωσε την επικοινωνία με πρόσφυγες κατά τρόπο που να μειώνει οποιαδήποτε αρχική δυσφορία ή ανησυχία, με την έναρξη του διαλόγου. Διασφάλισε ότι κάθε άτομο γνωρίζει τι να περιμένει από την όποια συμβουλευτική διαδικασία. Η επικοινωνία συνίσταται στην ακρόαση, την επεξεργασία και την αντίδραση και είναι  ιδιαιτέρως σημαντικό όταν δουλεύεις με πρόσφυγες που μπορεί να εκλάβουν διαφορετικά νοήματα από την επικοινωνία. Οι παρακάτω οδηγίες εξυπηρετούν αυτό το στόχο:
    • Ø Δώσε προσοχή. Δείξε ενδιαφέρον για τον χρήστη των υπηρεσιών με την κατάλληλη οπτική επαφή, θέση του σώματος και τα λεκτικά μηνύματα.
    • Ø Παράφρασε. Αντικαθρέπτισε τις δηλώσεις του ατόμου χρησιμοποιώντας ίδιες ή παρόμοιες λέξεις.
    • Ø Συνόψισε. Κάνε ανασκόπηση των βασικών σημείων της επικοινωνίας, διασφαλίζοντας τη συνέχεια και την εστίαση στο επίκεντρο.
    • Ø Διερεύνησε. Κατεύθυνε την προσοχή του ατόμου εσωτερικά ούτως ώστε να εξετάσεις την κατάσταση σε μεγαλύτερο βάθος.
    • Ø Προσωπική συμμετοχή. Μοιράσου (κατάλληλα) προσωπικά συναισθήματα, απόψεις και εμπειρίες για να αυξήσεις την οικειότητα της επικοινωνίας.
    • Ø Μετέφρασε. Παρουσίασε στο άτομο τους εναλλακτικούς τρόπους θεώρησης των συνθηκών και των καταστάσεων.
    • Ø Αντιπαράθεσε. Επισήμανε τις αντιφάσεις και την ανακολουθία της συμπεριφοράς του ατόμου ή των δηλώσεών του, ή οδήγησε το χρήστη των υπηρεσιών να αντιμετωπίσει ένα ζήτημα το οποίο φαίνεται να αποφεύγει.

Η προσέγγιση και η παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε πρόσφυγες  και πολιτισμικά διαφοροποιημένες ομάδες μπορεί να γίνει μία ιδιαιτέρως σημαντική και αξιόλογη εμπειρία για όλα τα εμπλεκόμενα άτομα, αλλά απαιτεί προσπάθεια για να ξεπεραστούν οι προκλήσεις των διαφορετικών πολιτικών, εθνικών, πολιτισμικών και κοινωνικοοικονομικών υποβάθρων. Υπάρχουν γνώσεις και εμπειρίες προς ανταλλαγή και, εφόσον ο πολιτισμικός σεβασμός και ευαισθησία αποδεικνύονται στην πράξη, τα οφέλη είναι σημαντικά.

Αρχική Αξιολόγηση

Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας θα πρέπει αρχικά να καταγράψουν το χρονικό της μετανάστευσης του πρόσφυγα: διαδικασίες, διάρκεια, συνθήκες πρότερου βίου και παρόντος. Αυτές οι πληροφορίες είναι ιδιαίτερης σημασίας για την κατανόηση της προσαρμογής του χρήστη των υπηρεσιών και τα προβλήματα επ’ αυτής, όπως και για τη διάγνωση μετατραυματικού στρες (PTSD).

Ένα από τα κυριότερα αίτια της διαταραχής μετατραυματικού στρες είναι το τραύμα από «ανθρώπινο σχεδιασμό». Από το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, έχουν διεξαχθεί 127 πόλεμοι και έχουν σκοτωθεί εξαιτίας αυτών 21,8 εκατομμύρια άνθρωποι. Με μία γεωγραφική θεώρηση, εμφαίνεται ότι εκτός από δύο από αυτούς τους 127 πολέμους, όλοι έχουν διεξαχθεί σε «αναπτυσσόμενες» χώρες.

Οι έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί για την εκτίμηση των ποσοστών εμφάνισης διαταραχών μετατραυματικού στρες σε προσφυγικούς πληθυσμούς παγκοσμίως, αναδεικνύουν υψηλά ποσοστά αυτής της ψυχικής διαταραχής (συνήθως μεταξύ 30% και 60%, ανάλογα με τον πληθυσμό και τις μεθόδους αξιολόγησης).

Υπάρχει μια μεγάλη μεταβλητότητα των επιπτώσεων του πολέμου και των βασανιστηρίων, η οποία κυμαίνεται από κάποια βραχύβια συμπτώματα ως χρόνιες ψυχικές ασθένειες. Παρ’ όλα αυτά, τα αποτελέσματα των ερευνών αποτυπώνουν ότι ο προσφυγικός πληθυσμός βρίσκεται σε σημαντικά μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης διαταραχής μετατραυματικού στρες και άλλων ψυχιατρικών διαταραχών, οι οποίες περιλαμβάνουν κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, χρήση ουσιών, σωματόμορφες διαταραχές, σεξουαλική δυσλειτουργία και εγκεφαλικές βλάβες, εξαιτίας τραυματισμών στο κεφάλι κατά τη διάρκεια βασανιστηρίων ή μαχών.  Πιο σπάνια, αλλά όχι ανήκουστη, είναι η εμφάνιση βραχύβιας ψυχωσικής συμπτωματολογίας.

Είναι σημαντική η ανίχνευση και αξιολόγηση συγκεκριμένων συμπτωμάτων μετατραυματικής διαταραχής και του κατά πόσον αυτά συγχέονται με άλλα συμπτώματα, όπως το πένθος, η απώλεια της οικογένειας, της χώρας, του τρόπου ζωής, της κατάθλιψης αναφορικά με την απώλεια της κοινωνικής θέσης και της αδυναμίας εύρεσης εργασίας.

Βασανιστήρια

Ένα ιδιαιτέρως σημαντικό ζήτημα των θεραπευτικών διαδικασιών στον προσφυγικό πληθυσμό είναι αυτό των βασανιστηρίων. Τα βασανιστήρια ορίζονται από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών ως η πράξη, η οποία έχει ως αποτέλεσμα το άτομο να υποφέρει σωματικά ή ψυχολογικά, με σκοπό την απόσπαση πληροφοριών, την απόσπαση ομολογίας, την τιμωρία, τον εκφοβισμό ή την εξόντωση.

Πολλοί πρόσφυγες έρχονται από χώρες στις οποίες τα βασανιστήρια κυριαρχούν ευρύτατα. Αυτός ο πληθυσμός υποφέρει από σημαντικά προβλήματα εκτός αυτών από τα οποία υποφέρουν άλλοι πρόσφυγες. Τα επιζήσαντα θύματα βασανιστηρίων πάσχουν από υψηλά επίπεδα κατάθλιψης και αγχώδους διαταραχής με «υπαρξιακές» διαστάσεις που δεν είναι χαρακτηριστικές των κυρίαρχων απεικονίσεων. Αυτού του είδους οι εκφάνσεις μπορεί να αντανακλούν μία πιο δυσδιάκριτη και συγκεκριμένη ψυχοπαθολογία ή μπορεί να είναι ενδεικτικές μιας πιο «σύνθετης» μετατραυματικής διαταραχής. Ψυχωσικά συμπτώματα και απόπειρες αυτοκτονίας είναι σχετικά συχνές στα θύματα βασανιστηρίων.

Συνακόλουθες επιπτώσεις των ψυχικών διαταραχών στα θύματα βασανιστηρίων είναι η ενδοοικογενειακή βία, η επιθετικότητα, η υπερβολική χρήση αλκοόλ αλλά και οι συναισθηματικές διαταραχές των παιδιών τους. Άλλο ένα σημαντικό στοιχεία αναφορικά με τα θύματα βασανιστηρίων είναι ότι η συμπτωματολογία είναι συχνότερη σ’ αυτούς που εγκαταλείπουν τη χώρα σε σύγκριση με τα θύματα βασανιστηρίων που παραμένουν στη χώρα. (Kantemir, 1994).

Πρόσφυγες και αυτοκτονία

  • Η συχνότητα των αυτοκτονιών μεταξύ των πολιτισμών διαφέρει και δεν πρέπει να θεωρούνται παρόμοιοι οι παράγοντες ευαλωτότητας ή κινδύνου.
  • Η εννοιολογική προσέγγιση και η αποδοχή της αυτοκτονίας διαφέρει μεταξύ των πολιτισμών. Στις δυτικές κοινωνίες, η αυτοκτονία εκλαμβάνεται ως μία ανεξάρτητη πράξη, της οποίας την ευθύνη έχει το ίδιο το άτομο. Σε άλλους πολιτισμούς, η αλτρουιστική αυτοκτονία των ηλικιωμένων και των ασθενών είναι περισσότερο αποδεκτή από ότι στη Δύση.
  • Οι πρόσφυγες σε περίοδο πένθους ή που εμφανίζουν διαταραχή μετατραυματικού στρες είναι σε μεγαλύτερο κίνδυνο  αυτοκτονίας.
  • Οι παράγοντες που αυξάνουν τις πιθανότητες απόπειρας αυτοκτονίας συμπεριλαμβάνουν:

–         σωματικές ασθένειες και ασθένειες σε προχωρημένο στάδιο

–         σωματικά και ψυχικά συμπτώματα που δεν έχουν αντιμετωπιστεί επαρκώς

–         αποπροσανατολισμός

–         σωματική εξάντληση

–         απουσία υποστηρικτικού πλαισίου

–         αλκοολισμός

–         ιστορικό κατάθλιψης ή κατάθλιψη επί του παρόντος

–         ιστορικό αποπειρών αυτοκτονίας

–         πένθος

  • Σε πολλές περιπτώσεις ο αυτοκτονικός ιδεασμός ή η μέθοδος της αυτοκτονίας σχετίζεται με τραυματικά γεγονότα ή τα βασανιστήρια που έχουν υποστεί.
  • Υπάρχουν στοιχεία ότι η αυτοκαταστροφική συμπεριφορά, η αυτοκτονία, ή η απόπειρα αυτοκτονίας μπορεί προκύψουν στους αιτούντες άσυλο, όταν η αίτησή τους απορριφθεί ή η προσωρινή προστασία τους λήξει και καλούνται να επιστρέψουν στην πατρίδα τους.
  • Σύμφωνα με έρευνες, οι απόπειρες αυτοκτονίας αιτούντων άσυλο σε χώρους κράτησης δεν είναι σπάνιες, με πολυάριθμα περιστατικά αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών να εμφαίνονται σε αναφορές. Τα ποσοστά αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών ήταν υψηλά ιδιαιτέρως στις ηλικίες 26 – 35 και κατά κύριο λόγο στους άνδρες.
  • Οι αυτοκαστροφικές μέθοδοι ή μέθοδοι αυτοτραυματισμού των ανήλικων προσφύγων μπορεί να είναι ιδιαιτέρως δραματικές.

Βιβλιογραφία

  1. Ατχαρί Ζ. (2004). Πού είναι ο Προμηθέας;
  2. Bhugra, D. & Bhui, K. (2001). Cross-Cultural Psychiatry. A practical guide
  3. Μεγαλοοικονόμου & συνεργάτες (2007). Η πολιτισμική διάσταση της ψυχικής υγείας και του ψυχικού πόνου
  4. Tribe, R. (2002). Mental Health of Refugees and asylum-seekers, Advances in Psychiatric Treatment (2002), vol. 8, pp. 240-248
  5. Kirmayer, L. & Young, A. (1998). Culture and somatization: clinical, epidemiological and ethnographic perspectives, Psychosomatic Medicine, vol. 60, pp. 420-429
  6. World Health Organization (1996). Mental Health of Refugees
  7. De Leo, D. & Spathonis, K. (2003). Culture, society and suicide. Australian Mosaic, vol. 4, pp. 27-30.
  8. Human Rights and Equal Opportunities Commission. (1998). Those Who’ve Come Across the Seas: The report of the Commission’s Inquiry into the detention of unauthorised arrivals

Χρήσιμες πληροφορίες αντλήθηκαν από:

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: